Swoimfasonem prawnika,3149855

i tak. Gdy jeden cztowiek mysli o kilkudziesiąciu milionach... mozna wszystko...) Niemiec skazany na Niemcöw. Niemiec skazany na Niemcöw, to znaczy w wersji naj- prostszej: komuz on ma zaufac, jesli nie swojemu inzyniero- wi, generalowi, myslicielowię Robota niemiecka zawsze byla bardziej solidna. Niemcy, oto naröd gdzie robotnik darzy

zaufaniem elitş, a elita odnosi sjş z ufnosciş do robotnika... Prawda, przegrali dwie olbrzymie wojny, ale trzymali w sza- chu caly swiat i, poki nie zostali zdruzgotani, wodzowie prowadzili ich od zwycişstwa do zwycişstwa. Mimo wszystko, sş przyzwyczajeni do zwycişstw: w fabryce, na wojnie, we wszelkim rozwiązywaniu zadari... Hitler, to byla takze, przede wszystkim, kwestia zaufania. Poniewaz nie mogli uwierzyc zeby to bylo az tak prostac- kie, wişc musieli przyjqc, ze genialne... Paralela: Polak uformowany klşskami, Niemiec — zwy- cişstwami. Nie si bardziej zdolni, tylko bardziej bojq siş partactwa, ktâre im jest obce... (twarz elektrotechnika, naprawiajşcego przewody w windzie, skupiona, bolesna, prawie mşczenska). Etc., etc. Mozna by tez isc po linii zestawien arbitralnych, przypadkowych i zobaczyc co z tego... Np. oczy — oczodoly, praca jako wariant aparatu, sprowadzenie do jedzenia, stosu- nek spoczynek-ruch, albo, np. co jest zawsze za nimi, gdy idş... (wiele daloby siş powiedziec; a korzysc niewątpliwa, ze to by mnie uchronilo od wiecznie tych samych, schematycz- nych, ujşc, w ktorych oni sq, jak w klatce...). Nie informowac siş. Nie czytac, ani ksiqzek, ani gazet. Nie oglqdac muru. Nie interesowac siş zanadto niczym. Siedziec w kawiarni i gapic siş na ulicş... (Notatki, sporzqdzone w kawiarni na Kurfürstendamm, gdy czekaletn na Zuzannş Fels).

Nie, skanowanie książek nie piszş o Berlinie, piszş o sobie — tym razem w Berlinie — nie mam prawa pisac o niczym innym. Nie gub swojego tematu! Poznalem innych artystöw, zaproszonych, jak ja, przez Fundacjş Forda. Sprawilem sobie kilka dystyngowanych garnituröw. Wykanczalem rozdziaty mojego dziennika, obej-

mujące podröz z Argentyny i pobyt w Paryzu. Coraz to spadaty na mnie zaproszenia: koncerty, wystawy, colloquia. Wydaje się jednak, ze Tamto sprzed cwierc wieku bylo tym, co mnie, poniekąd ahistorycznemu przybyszowi zza oceanu, najbardziej spądzalo sen z powiek... czy wpądzalo w sen... Idylla szla bowiem w parze z pewną potwornosciq, co do ktörej mozna bylo miec wqtpliwosc, czy jest dzisiejsza, czy wczorajsza — no bo, ostatecznie, dzisiaj wyprowadza się z wczoraj. Psy berlihskie, na przykiad, sq wysoce correct, jeden w drugiego, a jednak widywalem byc moze gdzies w gląbi snujqce się psy, zupehiie spotworniale. Niekiedy w rozmowach padalo slöwko nie mniej okropne i takze rozpiąte miądzy dzis a wczoraj — czy mi się snilo, na przykiad (bo to przemieszanie czasöw wtrąca w sen), ze ktos mi möwii „wie pan, tu gdzies w poblizu jest szpital, w ktörym na zawsze sq zamkniąci ludzie okaleczali, zbyt okropni aby ich pokazac nawet najblizszej rodzinie. Rodzinom powiedziano, ze zginąli”. Möwi się: — tarn, za murem, byl bunkier Hitlera (byl, czy jestę Bo prze- ciez jest ciągle, chocby jako byly bunkier). Möwi sif: — och, wojna, to byly zle lata! Albo: — Od wojny jestem sama, mqz i syn zginąli. Zawieziono mnie do wiązienia i pokazano zwykiy, widny poköj z zelaznymi köikami u stropu, ktöre shizyly do wieszania tych, co walczyli z Hitlerem — ale moze nie do wieszania, do duszenia (bo ja dobrze nie rozumialem, czasem nawet niedobrze slyszalem, jak to bywa w görach, na rzekach wielkich, w miejscach gdzie natura się ufantastycznia). I znowu: to „bylo”, czy „jeszcze jest”... choc niezupelnie, juz przezarte Czasem. Musiaiem przeciez widywac na ulicach miasta, tak przyzwoitego, tak gląboko moralnego, nie tylko psy spotworniale, ale i ludzi-potworöw, ktöz mögt zarączyc, ze prawa stopa tego pana w pewnym wieku nie dlawila wtedy czyjegos gardla az do skutku. Zdumiewająca ich sila w prze- zwyciązaniu przeszlosci sprawia, iz czasem trudno ci uwie- rzyc... W tym miescie skowyt, wycie psa idiotycznego, psa makabrycznego, lączy się z imponujqcq wolq normalnosci. Miejsce zbrodni, czy cnotyę Ja, osoba z Argentyny, ahis- toryczna raczej i nie przyzwyczajona, wciqz mialem wrazenie,

ze Berlin, jak lady Macbeth, bez wytchnienia myje sobie rçce... I, w tych warunkach, wkraczajqce w zycie pokolenie, ta olbrzymia fala odnawiajqca i oczyszczajqca, zaczynajqca nieja- ko od poczqtku, zalewajqca przeszlosc, nabieraia decydujqce- go znaczenia — ale mnie ta mlodziez niemiecka wciqz siç wymykala, poniewaz kulawe dialogi, trochç po niemiecku, trochç po francusku, nie zezwalafy na istotne zblizenie. Ze wszystkich z niq spotkan najsolidniej utkwilo mi w pamiçci swiçtowanie Nowego Roku 1964 w atelier pewnego mlodego malarza, gdzie znalazlem siç za sprawq mego przyjaciela Greka, Cristosa Joachimidesa. Gdy wszedlem do tego pót- ciemnego, piçtrowego atelier i ujrzalem mlodziez pôlnocnq, rozkladajqcq siç na tapczanach, stojqcq po kqtach, od razu uprzytomnilem sobie ich przykucie do wlasnych rqk, rçce byly najsilniejsze, one to wypetnialy pokôj zagçszczajqc siç, lub rozluzniajijc, mocne, duze, czyste, o dokladnie obciçtych paznokciach, ucywilizowane. A gtowy towarzyszyly rçkom, jak chmura towarzyszy ziemi (nie bylo to wrazenie nowe, kiedys juz Roby Santucho, w Argentynie, tak mi siç spychal, strqcal, ku wlasnym rçkom). Rçce zbrodniczeę Alez skqd, nowe przeciez, niewinne... Nowe i nie te same, a jednak, przeciez, takie same... Jakaz róznicaę Nie takie same oczy, wlosy, usta, nie taki sam smiechę Zloto-niebieski blondyn podal mi po przyjacielsku szklankç whisky, aie ta rçka wyciqgala siç do mnie stamtqd, oczy stamtqd na mnie spoglçdaly... Ktos inny polozyl mi rçkç na ramieniu i to bylo braterskie, ale braterstwo, tez stamtqd, bylo smierciq... nie wiem, kolezenskq, a moze wrogq... I w tejze chwili przesliczne dziewczç wzruszylo ramionami zabawnie, chodzilo o milosc, milosc, tak, ale tamto tez bylo milosciq, las, las rqk wyciqgniçtych przed siebie zdobywczo, milosnie, heil, rçce stwarzajqce! Ghipstwo! Precz! Majaki! Jacyz europejscy (z takq Europq nie spotkalem siç w Paryzu), spokojni i swobo- dni, ani szczypty szowinizmu czy nacjonalizmu, rozlegle per- spektywy w skali swiatowej, tak, to byla najbardziej nowoczes- na mlodziez, jakq zdarzylo mi siç widziec. Nawet nie wypierali siç przeszlosci, widac bylo w pôhnroku, ze tamto to juz

nie byta ich sprawa, oni byli czyms innym i czyms nowym. Oderwac się! „Chodz, chodzmy, po co ci ten ich Achilles!” Pokolenie, jakby przez nikogo nie urodzone, bez rodzicöw, bez przeszlosci, w prözni — tyle tylko, ze wciqz przykute do wiasnych rqk — ktöre to